Nauczyciel historii, który planuje z klasą wyjazd do Oświęcimia, zwykle długo zastanawia się nad tym, jak opowiedzieć młodym ludziom o miejscu, gdzie zginęło ponad milion osób. To wyjazd zupełnie inny od pozostałych, bo jego celem jest zrozumienie i refleksja, a nie zwiedzanie w potocznym znaczeniu, przy czym emocje uczniów bywają trudne do przewidzenia. Wycieczka szkolna do Auschwitz wymaga więc starannego przygotowania merytorycznego i wychowawczego, które zaczyna się na długo przed wejściem na teren Miejsca Pamięci. W tym tekście znajdziesz podstawowe informacje o historii obozu, zalecenia dotyczące wieku uczestników, sposoby przygotowania klasy oraz zasady obowiązujące podczas wizyty.
Czym jest dziś Miejsce Pamięci Auschwitz-Birkenau?
Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz został założony w 1940 roku na terenie okupowanej Polski, w Oświęcimiu przyłączonym wówczas do III Rzeszy. Pierwszy masowy transport więźniów, złożony z polskich więźniów politycznych, przybył tu 14 czerwca 1940 roku z Tarnowa. Z czasem kompleks rozrósł się do trzech głównych części, czyli obozu macierzystego Auschwitz I, oddalonego o około trzy kilometry obozu Auschwitz II-Birkenau oraz Auschwitz III-Monowitz wraz z podobozami.
Obóz został wyzwolony 27 stycznia 1945 roku, a dwa lata później powstało w tym miejscu Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau. W 1979 roku teren dawnego obozu wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dziś to przede wszystkim miejsce pamięci i cmentarz, co ma bezpośrednie znaczenie dla sposobu, w jaki należy się tam zachowywać.
Liczby, które warto znać przed wyjazdem
Uczniowie często przyjeżdżają z ogólnym przekonaniem, że w Auschwitz ginęli wyłącznie Żydzi albo wyłącznie Polacy. Rzeczywistość była bardziej złożona, a rzetelna wiedza o ofiarach pomaga zrozumieć charakter tego miejsca. Szacunki opracowane przez historyków Muzeum przedstawiają się następująco:
| Grupa ofiar | Szacunkowa liczba zamordowanych |
|---|---|
| Żydzi | około 1 miliona |
| Polacy | około 70-75 tysięcy |
| Romowie i Sinti | około 21 tysięcy |
| Sowieccy jeńcy wojenni | około 14-15 tysięcy |
| Więźniowie innych narodowości | około 10-15 tysięcy |
Łącznie w Auschwitz zginęło co najmniej 1,1 miliona ludzi, a dla Żydów deportowanych z całej Europy było to przede wszystkim miejsce natychmiastowej zagłady, bo większość z nich zamordowano w komorach gazowych zaraz po przyjeździe, bez rejestracji w obozie. Ten fakt warto wyraźnie omówić z uczniami, bo pomaga im zrozumieć różnicę między obozem koncentracyjnym a ośrodkiem zagłady.
Od jakiego wieku uczniowie powinni przyjeżdżać?
Muzeum nie zaleca odwiedzin dzieciom poniżej czternastego roku życia. W praktyce oznacza to, że takie wyjazdy organizują głównie klasy ósme szkoły podstawowej oraz szkoły średnie, czyli uczniowie, którzy omawiali już okres II wojny światowej na lekcjach historii. Wiek to jednak tylko jedna z przesłanek.
Wychowawca zna swoją klasę najlepiej i może ocenić, czy uczniowie są gotowi na tak trudne doświadczenie. Warto też porozmawiać z rodzicami, zwłaszcza gdy w rodzinie ucznia są osoby, których losy wiązały się z obozem, albo gdy dziecko przeżywa obecnie trudny okres. Udział w wyjeździe nie powinien być dla nikogo przymusem emocjonalnym, choć zwykle uczniowie, którzy są dobrze przygotowani, przechodzą przez wizytę spokojniej, niż obawiali się rodzice.
Przygotowanie klasy krok po kroku
Wizyta bez wcześniejszego przygotowania często kończy się tym, że uczniowie zapamiętują pojedyncze obrazy, ale nie rozumieją kontekstu. Najlepiej rozłożyć przygotowania na kilka lekcji przed wyjazdem, według prostego planu:
- Lekcja wprowadzająca o genezie nazistowskiej ideologii i systemie obozów w okupowanej Europie.
- Poznanie kilku konkretnych biografii, na przykład rotmistrza Witolda Pileckiego, który dobrowolnie trafił do obozu, czy ojca Maksymiliana Kolbego, który oddał życie za współwięźnia.
- Rozmowa o emocjach, które mogą pojawić się podczas wizyty, i o tym, że każda reakcja jest w porządku.
- Omówienie zasad zachowania obowiązujących na terenie Miejsca Pamięci.
- Przygotowanie przez uczniów pytań, na które chcieliby znaleźć odpowiedź podczas zwiedzania.
Praca z biografiami ma szczególne znaczenie. Liczba ofiar przekraczająca milion jest dla nastolatka abstrakcyjna, natomiast historia jednego człowieka, jego rodziny i losów przed wojną pozwala zobaczyć w ofiarach konkretne osoby, a nie anonimową statystykę.
Rezerwacja i przewodnik
Grupy zwiedzają Miejsce Pamięci z przewodnikiem, a rezerwacji dokonuje się z wyprzedzeniem przez system dostępny na stronie Muzeum. Wiosną, kiedy przyjeżdża najwięcej szkół, wolne terminy kończą się szybko. Podstawowe zwiedzanie obejmuje oba główne miejsca, czyli Auschwitz I oraz Birkenau, i trwa zwykle około trzech i pół godziny, przy czym Muzeum oferuje także dłuższe formy, na przykład zwiedzanie studyjne czy zajęcia warsztatowe przygotowywane przez Międzynarodowe Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście.
Zasady zachowania na terenie Miejsca Pamięci
Uczniowie powinni rozumieć, że przyjeżdżają na teren, który jest jednocześnie muzeum i największym cmentarzem w Europie. Zasady warto omówić jeszcze w szkole, a nie dopiero w autokarze. Najważniejsze z nich dotyczą kilku obszarów:
- stroju stosownego do miejsca pamięci, bez nadruków, które mogą być odebrane jako niestosowne;
- zachowania ciszy i powagi, zwłaszcza w budynkach i przy miejscach upamiętnień;
- fotografowania, które w niektórych pomieszczeniach jest zabronione, na przykład w sali z włosami ofiar;
- bagażu, ponieważ obowiązują ograniczenia jego rozmiaru, a większe torby trzeba zostawić w przechowalni;
- telefonów, które najlepiej wyciszyć na czas całego zwiedzania.
Warto otwarcie porozmawiać z uczniami o zdjęciach w mediach społecznościowych, bo pozowanie do zdjęć w tym miejscu jest powszechnie odbierane jako brak szacunku dla ofiar. Młodzież zwykle dobrze przyjmuje tę zasadę, gdy usłyszy wyjaśnienie, dlaczego jest ważna.
Po powrocie rozmowa jest równie ważna jak wizyta
Wielu uczniów w drodze powrotnej milczy, a emocje i pytania pojawiają się dopiero po kilku dniach. Dlatego pierwsza lekcja po wyjeździe powinna być przestrzenią do rozmowy, a nie kolejnym sprawdzianem wiedzy. Można poprosić uczniów o zapisanie jednego obrazu, który najbardziej zapamiętali, i jednego pytania, które w nich zostało.
Szkoły, które chcą pogłębić temat, mogą rozważyć dłuższy program. Wycieczka szkolna do Auschwitz-Birkenau bywa wtedy łączona z warsztatami w Międzynarodowym Domu Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu lub wizytą w Centrum Żydowskim, które przybliża historię przedwojennej społeczności żydowskiej miasta. Zestawienie życia przed wojną z tym, co wydarzyło się później, pomaga uczniom zrozumieć skalę tego, co zostało bezpowrotnie utracone.
Pamięć, która wymaga przygotowania
Wyjazd do Oświęcimia należy do najtrudniejszych, ale też najważniejszych doświadczeń edukacyjnych, jakie szkoła może zaproponować młodym ludziom. Jego wartość zależy w dużej mierze od tego, co dzieje się przed wizytą i po niej. Dobrze przygotowana wycieczka szkolna do Auschwitz pozwala uczniom zrozumieć historię, zobaczyć w ofiarach konkretnych ludzi i zastanowić się nad odpowiedzialnością, jaka spoczywa na kolejnych pokoleniach. Jeśli planujesz taki wyjazd, warto zacząć od rezerwacji terminu na stronie Muzeum i zaplanowania co najmniej dwóch lekcji przygotowujących, bo czas poświęcony na rozmowę z klasą przed wyjazdem procentuje podczas całej wizyty.